Fizikçiler (1962)

“Yeryüzündeki şartların düzelmesi, sadece bilimsel buluşlardan çok ahlaklı bir yaşama düzeninin gerçekleşmesine bağlıdır.”
Albert Einstein

Fizikçiler (Die Physiker) tiyatro oyununun galası 21 Şubat 1962 senesinde Zürih’te yapıldı. İki bölümden oluşan komedi, özel bir ruh ve sinir hastalıkları hastanesinde yatan üç fizikçiyi ve doktorlarını anlatıyor. Friedrich Dürrenmatt bu dramını 1980 senesinde yeniden düzenliyor ve şimdiki halini alıyor.

81443363_two-brainy-men

Oyun Les Cerisiers hastanesinin bir bölümü olan Villa’da geçiyor. Bu bölümde yalnızca üç hasta var. Johann Wilhelm Möbius, kendisine Einstein diyen Ernst Heinrich Ernesti/Joseph Kilton ve kendisine Newton diyen Herbert Georg Beutler/Alec Jasper Kilton. Bu bölümden sorumlu doktor Fräulein Doktor Mathilde von Zahn.

Oyunun ilk bölümü Komiser’in  (Inspektor Voß) hastanede boğulan hemşire Irene Staub’un ölümünü araştırmasıyla başlıyor. Katilin kim olduğu bilinmesine rağmen Einstein’ın akıl sağlığı yerine olmadığı için tutuklanamıyor. Staub’un öldürülüşünden üç ay önce Newton bakıcısı Dorothea Moser öldürüyor ve akıl sağlığı yerinde olmadığından dolayı tutuklanmıyor. Komedi’nin ilk bölümü hemşire Monika Stettler’in Möbius tarafından öldürülmesi ile bitiyor. Möbius Stettler birbirlerini sevdikleri ve evlenme planları yaptıklarına rağmen, konuştuğunu iddia ettiği Kral Süleyman’ın bu cinayeti emrettiğini öne sürüyor.

İlk bölümde üç aynı meslekten akıl hastasının, farklı zamanlarda bakıcılarını öldürmesi grotesk bir durum. Bu grotesk durum akıl hastalarının ve hastanesinin normal akıl hastaları ve hastanesi olmadığını düşündürüyor. Fakat nelerin anormal olduğunu adlandıramadan, her şeyin ortaya çıkacağı ikinci bölüm başlıyor.

Oyunun ikinci bölümü de Komser’in hastanede boğulan hemşirenin ölümünü araştırmasıyla başlıyor. Fakat bu sefer anormalliğin nedeni orataya çıkıyor ve fizikçilerin bakıcılarını neden öldürdükleri aydınlanıyor.

Möbius çalışmaları sırasında dünyanın sonunu getirebilecek bir formül buluyor ve buluşunun olası sonuçlarından korkuyor. Bundan dolayı Kral Süleyman ile konuşmalar yaptığını öne sürüyor, çalışmalarını değersizleştirmek için.

Kendilerine Newton ve Einstein diyen hastalarda gerçekte birbiriyle rekabet içersinde olan iki sistemin ajanları. Ajanlar Möbius’ün gizli formülüne ulaşabilmek için, kendilerini akıl hastası olarak Les Cerisiers’e yatırıyorlar.

Oyunun soğuk savaş zamanında yazıldığı göz önüne alınırsa rekabet içersindeki iki sistemin neler olduğunu anlamak zor olmaz. Oyunda fizikçiler birer sembol olarak kullanılıyor, bilimin dünya genelindeki krizlerdeki etkisi ve bilim insanlarının sorumluluğu ele alınıyor.

İkinci bölümde fizikçiler kartlarını  açıyorlar. Möbius gizli formülü yaktığını söylüyor. Ajanlar bu gelişme karşısında hastanede kalmalarının bir manası kalmadığını düşünüyorlar ve kaçmaya karar veriyorlar. Möbius insanlığın selameti için hastanede kalmalarının ve sırlarının ifşa olmaması için işledikleri cinayetlerin adi birer cinayet olmaması için (hem ceza olarak) hastanede kalmalarına ikna ediyor. Böyle bir mutlu son olabilecekken akıl hastanesinin sahibi ve baş doktoru Mathilde von Zahnd’ın gizli hedefleri ortaya çıkıyor.

Mathilde von Zahnd devamlı Kral Süleyman ile görüştüğünü ve kendisinden emirler aldığına inaniyor. Oyunda gösterilen karakterlerden tek akıl hastasının baş doktor olması oyundaki bir başka grotesk durum. Mathilde von Zahnd da gizli formülün peşindeymiş, hastaların odalarını dinlemiş ve öldürülen bakıcıları da bilgi alsınlar diye fizikçilerin üzerine salmış. Neticede gizli formüle ulaşıyor ve formülü dünyaya hükmetmek için kullanmak istiyor. Mathilde von Zahnd’ın gerçek yüzünü gören fizikçiler, onu durdurmak isteseler de nafile.

Okuyucuyu son kertede özdeşleştiği fizikçilerle beraber eli kolu bağlı, sanki deli gömleğinin içinde kalakalıyor. Mathilde von Zahnd gibi söz sahibi asıl delilerin altında buyruk.

Bedia Tuncer’in Bakırköy ruh ve sinir hastalıkları hastanesinde yatan, akıl hastalarının yazdıkları şiirleri derlediği 1964 yılında İnilti kitabında yayınlanan bir şiir:

“Tanrım bana sabır ver
Tahammülüm yok artık
Gözüme bir perde ger
Tahammülüm yok artık.
Bu deliler âlemi
Büktü benim belimi
Bu bitmeyen elemi
Tanrım doldur çilemi”
34. servisten
G… K…

Advertisements

Arıza (1956)

Friedrich Dürrenmatt Arıza (Die Panne) hikayesini değişik biçimlerde birkaç defa anlatmıştır. Hikayeyi ilk defa 1955 yılında öykü olarak kaleme alıyor – 1956’da yayınlanıyor. Öykü basılmadan radyo tiyatrosu 17. Ocak 1956’da NDR’de yayınlanıyor. Sonra aynı hikayeyi 1979 yılında tiyatroya komedi olarak uyarlıyor.

Üç anlatımın arasında farklılıklar var. Bu farklılıklar biçimlerin imkanları ve zorlukları ile açıklanabilir. Arıza öyküsü iki bölümden oluşuyor. Birinci bölüme şu soruyla başlıyor: Edebiyatçılar için hikayeler, hala mümkün olan hikayeler var mı? (Gibt es noch mögliche Geschichten, Geschichten für Schriftsteller?) Yazar bu soruya talihsizlik, arızalar her zaman olacaktır ve bunlardan anlatım imkanları çıkacaktır diye yanıt veriyor. İkinci bölümde Alfredo Trap’in bir talihsizlik, yani bir araba arızasından dolayı başına gelenleri anlatıyor.

Hikaye kısaca şöyle:
Tekstilci Alfredo Trap eve giderken arabası arıza yapıyor. Evine bir saat mesafede olan bir köyde mahsur kalıyor ve köyde yolda kalanlara evini açan, emekli bir hakimin evinde geceyi geçirmeye karar veriyor. Trap akşam yemeğini emekli hakim ve arkadaşlarıyla (emekli savcı Zorn, emekli avukat Kummer ve eski cellat Pilet) beraber yiyor. Sofrada herkesin eski mesleklerini oynadıkları bir oyun oynamaya başlıyorlar ve Trap’a da kendisini sanık rolunde oynamak kalıyor. Trap roller dağıtıldıktan sonra kendisine hangi suç isnat edildiğini soruyor. Eski savcı önemsiz bir nokta, bir suç her zaman bulunur diye cevap veriyor. Böylelikle mahkeme başlıyor.

Arıza hikayesi 1956 yılında iki farklı biçimde yayınlanıyor. Karakterlerin bazı tiratları, iki yayında aynı şekilde geçiyor. Hikayenin başlangıcı ve gelişmesi de aynı, fakat hikayelerin sonu farklı. Yıllar sonra yayınlanan tiyatro ilk iki türe göre hayli farklılıklar gösteriyor.

Tiyatro oyunu – klasik tiyatro oyunlarından da farklı olarak – kronolojik olarak oyunun son sahnesiyle başlıyor. Sonra hakim seyirciye dönerek bu anormal açılışın sebebini açıklıyor. Açıklamada anormal açılışın, sadece son sahnede görülecek oyuncuların bütün oyun boyunca, bir tane sahne için beklemek zorunda kalmamaları ile söyleniyor. Fakat bunun sebebi seyircinin komedinin sonu öykü gibi mi, yoksa radyo tiyatrosundaki gibi mi olacağına takılmaması için de olabilir. Hemen oyunun başında, hikayenin sonunun yine farklı bir şekilde yazıldığını öğreniyoruz.

Friedrich Dürrenmatt Arıza hikayesini tiyatro oyununa çevirirken, yeni karakterler ve yan hikaye kolu ekliyor. Bunu hikayeyi tiyatro formuna uydurmak için gerekli olduğunu düşünüyor. Doğru olabilir, fakat yeni karakteri ve beraber getirdiği yan kolu hikayenin tadını kaçırıyor.

Arıza hikayesi birkaç mekanda geçiyor ve karakterler arasında uzun konuşmalar mümkün. Radyo tiyatrosunu ve öyküsünü okuduktan sonra, Dürrenmatt müthiş bir komedi metni yazmıştır diye heyecanla okudum. Fakat öyküdeki ana hikaye ve bazı tiratlar birebir olsa dahi sevemedim. Oyundaki sıkıntı yeni yan hikayenin ana hikayeye olan odağı bozması. Üç anlatıdan en çok beğendiğim radyo tiyatrosu oldu, çünkü sonunda Alfredo Trap ve Pilet’in beraberce Trap’in odasına gitmek için merdivenleri çıktıkları sahnedeki heyecan diğer iki anlatıda yok. Belki de en çok radyo tiyatrosunun sonunu beğendiğimden diğer iki anlatım biçiminden daha çok seviyor. Güzel son kötü bir hikayeyi vezir eder mi bilmiyorum, fakat kötü bir son iyi bir hikayeyi rezil eder.

Bir hikayenin güzel olması, hikayeden güzel bir eser çıkmasını gerektirmez ve aynı hikaye güzel anlatılabilinir veya kötü anlatılabilinir.

Almanya – Willkommen in Deutschland (2011)

Almanya – Willkommen in Deutschland, 2011 yapımı interkültürel komedi dalında bir film. Almanya’da interkültürel komedi (başka adlar: çok kültürlü komedi, etnik komedi) 2000′lerin başında patlama yapar. İnterkültürel komedi dalındaki çalışmalar yüksek konjonktür yapar ve eğlence sektörü bu tür yapımlara doyar. Bu nedenden dolayı Almanya – Willkommen in Deutschland filmini kimse finanse etmek istemez ve hikâye yedi sene bekler. Bu yedi sene içerisinde senarist kardeşler, Yasemin Şamdereli ve Nesrin Şamdereli, 50 tane senaryo versiyonu çıkarır.

Film, iş gücü olarak Almanya’ya göç eden Türk’lerin karşılaştıkları problemleri mizahi bir dille anlatıyor. Almanya’ya gelen 1.000.001′inci iş gücü Hüseyin Yılmaz ve eşi Fatma Yılmaz yaşlandıklarında Alman vatandaşı olurlar. Bu taze Alman çiftin altı yaşındaki torunları Cenk, okulda öğretmeni tarafından Türk olarak öncelenir ama Türk sınıf arkadaşları Türkçe bilmediğinden dolayı Alman olarak görür. Babası Türk ve annesi Alman olan Cenk’in yaşadıklarından dolayı kafası karışır. Cenk, üç kuşağın birleştiği aile yemeğinde bir hikâye kolunun marş motoru olan soruyu sorar:

“Was sind wir denn jetzt, Türken oder Deutsche?” (Biz şimdi neyiz, Türk ya da Alman?)

Cenk Yılmaz

Cenk’e kuzeni Canan, dedesinin hayatını anlatır. Dedesinin nerede büyüdüğü, nerede aşık olduğu, neden Almanya’ya geldiğini ve ailesini neden yanına aldırdığını anlatır. Bu hikâye koluna paralel olarak bütün ailenin Türkiye’deki memleketlerine gidişi anlatılır.

Filmdeki Türk ailesi entegre olmuş, ama asimile olmamış kendi halinde bir ailedir. Üç kuşağa da yer verilen ailede kuşaklar içersinde değişik tipler oluşturulmuş. Film, hikâyesini iyiler ve kötüler üzerinden anlatr. Filmde düşman (antagonist) diyebileceğimiz tek bir karakter yoktur.

Filmde düşman karakterleri yerine küçük antipatik rollere yer verilmiş. Bu antipatik rollerden bir tanesi ise çok gereksiz olmuş. Antipatik rollerden biri Katharina Thalbach’ın canlandırdığı otobüsteki emekli kadın. Emekli kadın otobüste yabancı düşmanlığı yapıyor ve esas kız Canan tarafından ağzının payını alıyor. Bu sahne hikâyeye bir şey katmıyor tam aksine duraklatıyor. Bu sahne illa bir mesaj sıkıştırma isteğinin veya senaryonun sık değişmesinden dolayı sahne arası bağlantıların kaybolmasının bir sonucu.

Filmin sonunun dopdolu olmasının nedeni yukarıda saydığım noktalar olabilir. Sonu bitmek bilmiyor, vefat eden babanın helvası yeniyor, işsiz oğul köyde kalmaya karar veriyor, Cenk göçün 50. yılı kapsamındaki etkinliklerde konuşma yapıyor, Cenk’in baştaki sorusuna felsefi bir cevap veriliyor ve Cenk okulda memleketini gösteriyor.

Cenk’in sorusuna filmde net bir cevap vermek yerine insanın ne olduğuna dair bir düşünce sunulmuş. Türkiye’de doğmuş Alman pasaportuna sahip Hüseyin nereli? İnsanın yurdunu bir kağıt değiştirebilir mi?

Bana göre insanlar gömüldüğü topraktandır. İnsan ölmek istediği, gömülmek istediği ve gömüldüğü toprağın yerlisidir.

Hasılı anlatım bakımından takıldığım bazı noktalar olmasına rağmen genel olarak filmi beğendim. İnsanı gülümseten ve hüzünlendiren sahneleri içinde barındıran izlemeye değer interkültürel bir komedi film.

* * *

almanya-willkommen-in-deutschland-almanya-2-rcm0x1920u

Yapım Yılı: 2011

Film Süresi: 101 dakika

Yönetmen: Yasemin Şamdereli

Senarist: Nesrin Şamdereli, Yasemin Şamdereli

Müzik: Gerd Baumann

Görüntü Yönetmeni: Ngo The Chau

Kurgu: Andrea Mertens

Yapım: Annie Brunner, Andreas Richter, Ursula Woerner ve Roxy Film

Oyuncular: Vedat Erincin (Yaşlı Hüseyin), Fahri Ogün Yardım (Genç Hüseyin), Lilay Huser (Yaşlı Fatma), Demet Gül (Genç Fatma), Rafael Koussouris (Cenk), Aylin Tezel (Canan), Denis Moschitto (Ali), Petra Schmidt-Schaller (Gabi), Aykut Kayacık (Yaşlı Veli), Aycan Vardar (Genç Veli), Ercan Karacaylı (Yaşlı Muhamed), Kaan Aydogdu (Genç Muhamed), Şiir Eloğlu (Yaşlı Leyla), Aliya Artuc (Genç Leyla), Trystan Pütter (David), Arnd Schimkat (Polis), Antoine Monot, Jr. (Erkek Komşu), Axel Milberg (Alman Memur), Oliver Nägele (Politikacı), Jule Ronstedt (Öğretmen), Tim Seyfi (Manav), Walter Sittler: Mann im Krämerladen, Aglaia Szyszkowitz (Doktor), Katharina Thalbach (Otobüsteki Kadın) ve Saskia Vester (Kadın Komşu)